جلوگيري از اتلاف منابع آب مهار شده و مهار نشده بخصوص در حاشيه كويرها با اجراي طرحهاي آبخيزداري و آبخوانداري  Fulltext 

[ علي اصغر تقوايي ابريشمي ] - عضو هيئت علمي مركزتحقيق ات ك شاورزي و منابع طبيعي خراسان

خلاصه مقاله:

اجراي طرحهاي آبخيزداري و آبخوانداري با توجه به محدوديت شديد منابع آبي در منطقه مورد مطالعه يكي از اهداف و برنامه هاي اساسي دستگاههاي اجرايي مرتبط در جهت توسعه منطقه اي و روستايي بوده و مي باشد . اين راهبرد، نهايتاً ضمن حفظ و تثبيت منابع آبي ، توسعه پايدار را نيز بهمراه خواهد داشت . از مهمترين امكانات توليد در بخش كشاورزي منطقه ميزان آب استحصالي بصورت آبهاي زير زميني و سطح الارضي است . از سوي ديگر مي دانيم ميانگين بارندگي در كشور حدود 250 تا 300 ميليمتر و به عبارتي كمتر از يك سوم ميانگين باران سالانه كره زمين ) 860 ميليمتر ) است . اين در حالي است كه غالب مناطق حاشيه كويرهاي مركز ايران كه منطبق بر اقليم گرم و خشك مي باشد با بارندگي حدود 170 الي 180 ميليمتر در سال ، بدليل افزايش بهر ه برداري در سالهاي اخير با افت سطح آب زير زميني مواجه بوده است به علاوه بارندگي نيز تناسب چنداني با نيازهاي كشاورزي نداشته چرا كه بخش مهمي از باران نابهنگام و در مدت زماني كوتاه آنهم ن ا متناسب با فصل آبياري نازل مي شود . مجموعة اين عوامل و همچنين محدوديت رودخانه هاي دائمي، موجب اتكاي كشاورزي غالب مناطق حاشيه كويرهاي مركز ايران به حفر قنوات شده است . در حال حاضر، با وجود آن كه حفر چاههاي عميق و نيمه عميق در اين منطقه رواج فراوان يافته است ليكن هنوز هم قنوات مهمترين منبع تأمين آب در بخش كشاورزي به شمار مي روند .
نكته مهم دريكي از استانهاي حاشيه كوير ازجمله استان خراسان بزرگ اين است كه طبق اظهار مسئولين آب استان ساليانه 5 ميليارد متر مكعب از مخازن آبهاي زيرزميني استحصال مي گردد و 2 / 1 ميليارد متر مكعب سالانه كسري مخزن آب داريم و همين باعث خشك شدن تدريجي قنوات و چشمه ها،كف شكني چاههاي عميق و شورشدن تدريجي آبها مي شود . و اين برداشت بي رويه علاوه بر كاهش كميت آب ذخيره ، كيفيت آبهاي زيرزميني را بشدت تحت تأثير قرار مي دهد و شواهد متعددي در اين زمينه وجود دارد . حال با اين بحران جدي چه بايد كرد؟ واضح است كه در سالهاي اخير منابع مالي خوبي در اختيار سدسازي و احياء منابع آب قرار گرفته لكن تحقيقا نسخه هاي اجرايي استان خوزستان مثلا براي استان خراسان كپي مي شود و متأسفانه اجرا هم مي شود . غافل از اينكه شرايط اقليمي كاملا متفاوت است ، مردم در استان خراسان دست به گريبان كويري هستند كه روز به روز گسترده تر مي شود و فشارش بر مراكزجمعيتي شهرها و روستاهاي حاشيه كوير در شمال و جنوب استان افزايش مي يابد . واقع مطلب اين است كه در دهه اخير صنعت سدسازي در داخل كشور از رشد چشمگيري برخوردار بوده و براي مناطقي كه امكان استفاده از آبخوانها را ندارند و آبهاي سطحي بسرعت به درياها و يا خارج مرزها مي ريزد قطعا احداث سد توصيه مي شود، لكن مبحث ماحاشيه كوير از جمله استان خراسان بزرگ است ،
كه وجود چاله هاي كويري باعث شده تاقسمت اعظم هرز آبها بسرعت از دسترس خارج شود و به كويرها بريزد و در حاشيه كويرها استعداد وسيع و بكر آبخوانهاي استان كه حقيقتابايد از الطاف الهي به حساب آيد، كمتر به حساب مي آيد . لذا ادعاي مطلوبيت پرداختن به آبخوانداري با هدف جلوگيري از اتلاف منابع آب مهار شده ( آب مخازن سد ها ) و مهار نشده ( هرزآبها و سيلابها ) بخصوص در حاشيه كويرها از جمله خراسان بايد با دلايل روشن تبيين و تفسير شود .

آبخوان، آبخوانداري، حاشيه كوير، منابع آب، خراسان