تاريخچه، ساختار، جايگاه، نقش و اهميت قنات در ايران  Fulltext 

[ رضا احمدي ] - عضو هيئت علمي دانشگاه علم و صنعت ايران

خلاصه مقاله:

فلات ايران بصورت بياباني وسيع است و بارش سالانه در بيشتر مناطق ايران (به جز بخشهاي شمال غربي و حاشيه جنوبي درياي خزر) در حدود 15 تا 25 سانتيمتر مي باشد كه در مقايسه با ساير مناطق جهان از نظر فعاليتهاي كشاورزي عملا لم يزرع محسوب مي شوند. ايرانيان براي رفع مشكل كم آبي تكنيك جالبي را ابداع كردند كه قادر است آب را از سفره هاي آب زير زميني از زير ارتفاعات و كوهها به مناطق با ارتفاع كمتر و به سوي دشتها گسيل دارد. شواهد و قراين بسيار حاكي از آن است كه ايرانيان مخترع فن قنات بوده اند و به احتمال قريب به يقين براي اولين بار معدنكاران سرب شمال غرب ايران از اين سيستم استفاده نموده اند.
قنات با ويژگيهاي خاص خود ساخته مي شود. ساختار قنات در همه جا مشخص و يكسان است و از انجايي كه هزينه ساخت قنات زياد بوده و بايست ساليان سال كار كند و در خدمات مردم بايد مسئله مهم، حفاظت و نگهداري قنات است. همچنين احداث قنات يا قنوات جديد در محل نبايستي بر روي قنات يا قنوات قديمي و ميزان آب آنها تاثيربگذارد. قنات داراي فوائد اقتصادي زيادي مي باشد. قنات امكان حصول محصولات گوناگون نظير غلات (گندم و جو) و انواع محصولات ديگر نظير چغندرقند، تنباكو، خربزه، شلغم، انار، پياز و غغيره را بخصوص در نواحي خشك و كم آب كه منابع آبي ديگر وجود ندارد فراهم مي كند. از فوائد اقتصادي ديگر قنات امكان صيد ماهي از آب قنوات ، جذب توريسم به عنوان يك مكان گردشگري و توريستي و غيره مي باشد.
اهميت قنالت تنها در تامين آب آشاميدني وكشاورزي نيست بلكه يكي از فوائد مهم قنات فراهم كردن زمينه مناسب براي همبستگي و مشاركت اجتماعي در امور و ترفيع و ترويج فرهنگ زيست گروهي و در نتيجه استوار كردن جامعه است. مقايسه منابع آبي مناطق شرقي و غربي كشور نشان مي دهد كه مناطق شرقي كشور از داشتن رودهاي بزرگ و پر آب محروم بوده حال آنكه اكثر رودخانه هاي معروف ايران در غرب كشور جريان دارند و حدود دو پنچم آبهاي مصرفي شرق كشور توسط قنوات واقع در اين مناطق تامين مي گردد. كمبود آب در مناطق شرقي كشور و استفاده از قنات موجب حداكثر بهره برداري از آب و نظام توليد زراعي سنتي جمعي (بنه) شده است. همين عامل باعث گرديده كه فرهنگ آبياري در مناطق شرقي غني تر از مناطق غرب بوده و بازده محصولات سنتي در منطاق شرقي به خحاطر تكنيكي كه ساكنين اين نواخي در كشت جمعي بكار مي بنرد به مراتب از مناطق غربي بيشتر شود.

آبياري ، قنات ، كوره ، ميله ، آبدهي ، كانال ، سد ، تهويه ، سيل بندي ، چشمه ، چاه ، كول