[ گزارش اشكال در مقاله | بازگشت | جستجو | ليست كنفرانس‌ها ]

زهكشي و احياء اراضي كشاورزي  Fulltext 

[ محمد باي بوردي ] -

خلاصه مقاله:

واژه هايي مانند احياء ، اصلاح و بهسازي كه در ارتباط با خاك و زمين بكار مي روند در كشورهاي مختلف معاني و مفاهيم گوناگون دارد ولي در كشور ايران مراد از بهسازي خاك، زدودن ، آبشويي و زهكشي انواع املاح محلول از خاك است كه يا در اثر آبياري با آبهايي با كيفيت نامناسب در دل خاك انباشته شده اند و يا در زمينهاي آيش و بايرخيز سطح ايستابي شور موجبات شوري خاك را فراهم ساخته و يا هر دو عامل توامان عمل كرده انم. پيدايش و زوال تمدنهاي ايران و بين النهرين در خوزستان و فارس با آبياري بيرويه آغاز و با انباشتن املاح و نبود شبكه زهكشي به پايان آمده است. چنين روند و الگوئي در تمدنهاي هندوستان و چين و ماياها و آزتكهاي آمريكاي لاتين نيز عينا مشاهده مي شود.
در كشور ايران، ميزان بارندگي بين 25 ميليمتر تا 2000 ميليمتر در سال نوسان كرده و تبخير و تعرق مطلق نيز از حداقل 1000 ميليمتر تا بيش از 4000 ميليمتر در نوسان است. محققا در درون كويرهاي ايران كه فاقد ايستگاه هواشناسي هستند.نقاطي وجود دارند كه تبخير و تعرق به 6000 تا 8000 ميليمتر در سال نيز بالغ مي شود. متاسفانه توزيع زماني و مكاني بارندگي نيز به ترتيبي است كه حتي در نقاطي مانند آستارا كه بارندگي سالانه 2000 ميليمتر و بيشترين در ايران است . در فصول تابستان تبخير بر بارندگي پيشي گرفته و آبياري را براي برداشت يك عملكرد مطلوب از كشت هاي مختلف الزام آور مي سازد.
مساحت زمينهاي نمكزده ايران به درستي مشخص نيست. كودا Kovda (1980) مساحت آن را در حدود 27 ميليون هكتار برآورد كرده است. موسسه تحقيقات خاك و آب كه وارث موسسه خاكشناسي سابق است از ارزيابي هفت ميليون هكتار زمينهاي كشاورزي مورد استفاده به منظور تعيين قابليت آبياري آنها، 1/5 ميليون هكتار را اراضي شور، قليائي و ماندابي رده بندي كرده است. از طرفي در يك ميليون هكتار از اراضي زير دست سدهاي ساخته شده كه به شبكه هاي مدرن آبياري و زهكشي تجهيز شده اند، درصد اراضي شور و قليا و ماندابي پس از آغاز بهره برداري رو با افزايش گذارده و در بقيه اراضي ديم نيز عوارض شوري در عملكردها منعكس است. بنابراين اگر رقم 27 ميليون هكتار كودا (1980) Kovda را براي كل ايران بپذيريم، مساحت زمينهاي كشاورزي آلوده به نمك فقط در محدوده 18 ميليون هكتار زمينهاي كشت آبي، ديم و آيش سالانه به حدود هفت ميليون هكتار بالغ مي شود كه با افزايش كشتهاي آبي در حال افزايش مي باشد.
شوري يا غلظت نمك درخاكهاي ايران متفاوت بوده و از يك گرم در ليتر محلول خاك تا صد گرم گزارش شده است. در كويرهاي مركزي، سبزوار، لوت و … سطحي بودن سفره آب زير زميني شور و شدت تبخير سبب شده است كه نمك بصورت جامد در سطح خاك ته نشين شود كه در اين صورت غلظت آن بيش از دويست گرم در هر ليتر محلول خاك خواهد بود. دراستانهاي جنوبي كشور مثلا در نقاطي از خوزستان، غلظت املاح در آب زير زميني به صد گرم در ليتر بالغ مي شود كه در حقيقت بيش از سه برابر شوري آب خليج فارس مي باشد. در مواردي كه سفره آب زير زميني در اعماق نيم يا يك متري قرار دارد، تبخير مي تواند تا دو هزار ميليمتر آب شور را از سفره ربوده و به سطح خاك هدايت كند ولي با افزايش عمق سطح ايستابي تا چهارمتر، خيز موئينه اي آب شور تقريبا متوقف مي شود.
در سطح جهاني از 250 ميليون هكتار كشت آبي، ساليانه 2 تا 4 ميليون هكتار بعلت شوري يا مانداري شدن از چرخ توليد خارج شده و يا عملكرد كشتهاي مختلف در اين خاكها كاهش محسوس مي يابد. از 1800 ميليون هكتار زمينهاي زير كشت جهان، اعم ازآبي و ديم نيز در حدود هزار ميليون هكتار بطريقي با مسئله دائم الزايد شوري روبرو هستند.
در اغلب نقاط دنيا براي نمك زدائي و بهسازي اراضي به شبكه هاي زهكشي زير زميني رو آورده اند و با آنكه در حدود 150 ميليون هكتار از اراضي فارياب داراي شبكه زهكشي مي بانشد ولي بخش اعظم آن در نقاط مرطوب و براي انتقال آب اضافي از خاك بوده و نه شوري. ولي با افزايش جمعيت و الزام به توليد بيشتر محصولات كشاورزي، زهكشي به منظور كنترل شوري در كليه نقاط دنيا كه مبتلا به آن هستند در حال افزايش است. در كشور ايران از پنج ميليون هكتار كشت آبي، كمتر از دويست هزار هكتار شبكه زهكش زير زميني دائر دارند.