جايگاه محيط زيست در برنام هريزي ملي كشور  Fulltext 

[ فرنوش بهرامپور ] - كارشناس ارشد روابط بين الملل ، معاون دفترآموزش زيست محيطي سازمان حفاظت محيط زيست

خلاصه مقاله:

مدتي بود كه غيرقابل تحمل نشده بودم . اين عبارتي است كه حوزه آنتونيو ساراما گو رمان نويس معروف اسپانيايي پس از انتشار تازه ترين اثر خود بر زبان راند . وي مي گويد هنگامي كه مي خواهد يك اثر خلق كرده ويا رماني را به رشته تحرير درآورد، به روايت همسرش كاملاَ غيرقابل تحمل م ي شود. والبته اين وضعيت را تنها همسراين نويسنده مي تواند درك كند! من ، نه مانند ساراماگو، يك نويسنده ششدانگ تمام عيارم و نه اينكه همسري دارم كه غيرقابل تحمل بودنم را تشخيص دهد . اما خود مي توانم به اين خصوصيت پي برم . مدتي بود كه به معناي واقعي غيرقابل تحمل شده بودم و فكري مدام مرا به خود مشغول مي كرد. فكر مسايل زيس ت محيطي و ارتباط آن با حوزه برنامه ريزي ملي ، مرا معطوف به خود كرده بود . دو عامل سبب شده بودند تا دراين زمينه بيشتر بينديشم .نخست حوزه فعاليتم در سازمان حفاظت محيط زيست و دوم همكاري من با پژوهشكده مطالعات راهبردي در كسوت ويراستار مقالات فصلنامه “ مطالعات را هبردي” مرا برآن داشت تا به بررسي جايگاه محيط زيست درحوزه كلان برنامه ريزي كشور بپردازم.
اينك كه پس از مدتي ، فراغتي حاصل آمد تا با قلم خود بر سرسازگاري درآمده و فصل تازه اي از نگارش مطالب و مقالاتم را آغاز كنم ، اميدوارم كه بتوانم حق كلام را در مورد موضو عي كه برگزيده ام به خوبي ادا نمايم.
همگان مي دانند كه محيط زيست به مثابه مجموعه اي از آب ، خاك وهوا، جايگاهي براي زندگي بشر و ساير مخلوقات است . كل اين طيف را برحسب ملاحظات و تقسيم بند ي هاي موجود، محيط زيست طبيعي ناميده اند. اما جايي كه انسان فعاليت خود را آغازكرده و اموري همچون شهرنشيني ، توسعه صنعتي، بهره برداري از معادن و … را آغاز مي كند و متعاقب آن طبيعت اطراف خود را از بين برده و آلوده مي سازد، مبحث ديگري آغاز مي شود كه از آن به محيط زيست انساني ياد مي كنند.
همواره براي ادامه حيات بشر بر روي كره زمين ، طبيعت و امكانات آن مورد بهره برداري قرارگرفته اند. اين مسئله تا آنجا كه قابل تحمل بود كه توازن ميان مصارف بشري و امكانات موجود در طبيعت در حد قابل قبولي قرارداشت . بحران از آنجا آغاز شد كه اين توازن برهم خورد و كفه ترازو به ضرر محيط زيست سنگيني كر د. محيط زيست كه شايد روزگاري نه چندان دور، اولويت دسته چندم همه كشورها بود، به خاطراين وضعيت بحراني به صدر فهرست اولويت هاي كشورها صعود كرد . در ذهن گروهي از كشورها كه توسعه يافته ناميده شده بودند و نيز كشورهايي كه عنوان درحال توسعه داشتند ، اين سئوال خطور كرد كه چگونه مي توان بر بحرا نهاي زيست محيطي غلبه نمود ؟ چگونه مي توان كاري كرد تا ضمن حفاظت از محيط زيست به اهداف توسعه نيز نايل آمد؟
قريب به 35 سال قبل ، نخستين مفاهيم توسعه با رويكرد جديد مطرح شدند و درنهايت به آنجا رسيديم كه با واژه توسعه پايدار آشنا ش ديم. توسعه پايدار، سطحي از توسعه بودكه ضمن وفاداري به اهداف كلان خود يعني رفاه و آسايش مردم به توانايي وتوانمندي و نيز ظرفيت هاي موجود در طبيعت نيز وقوف داشت.
براي رسيدن به توسعه متقارن ، حتماً مي بايست به بافت و توانمندي طبيعت و منابع طبيعي توجه ديگري مي شد. درهمين راستا توجه دوباره به مولفه هاي انساني مانند آموزش ، مشاركت ، همكاري ميان مردم و بخش هاي دولتي درحوزه حفاظت از محيط زيست و … نيز در مد نظر قرارگرفت . توسعه پايدار فرآيندي همه جانبه و چند وجهي است و به همين واسطه درحوزه برنامه ريزي كلان ك شورها نيز اهميت ويژ هاي دارد.
از زمان طرح ديدگاه هاي زيست محيطي در حوزه مسايل سياسي و بين المللي شايد نيم قرن مي گذرد اما هر لحظه براهميت اين مولفه در كليه مواقف سياسي و بين المللي افزوده مي شود.
امروزه در قالب اغلب يادداشت هاي تفاهم دوجانبه، موافقت نامه هاي همكاري ، اسناد تجاري چند جانبه و حتي اسناد بسياري ازاجلاس هاي بين المللي ، رد پاي محيط زيست و توسعه پايدار به خوبي مشهود است و بسيار طبيعي مي نمايد كه اين مهم در لوح برنامه هاي ملي كشورها ، خود را نمايان سازد.
قصد اصلي اين مقاله آن است كه به برر سي جايگاه محيط زيست در حوزه برنامه ريزي ملي در كشورمان بپردازد.
اين نوشتار با طرح سئوالي بسيار ساده آغاز مي شود:
چه ارتباطي ميان محيط زيست ونظام برنامه ريزي ملي در كشورمان وجود دارد؟
فرضيه اين نوشتار آن است كه ميان اين دو متغير به تازگي رابطه معنا دار ي برقرارشده است وبه تبع آن نمي توان بي توجه به متغير محيط زيست به امر برنامه ريزي كلان كشور همت گمارد . هم اقضائات يك دهه گذشته در كشور وهم نگاه جديد جهاني به مقوله محيط زيست، توسعه پايدار و تلاش هماهنگ كشورها به جهت نيل به اهداف توسعه متقارن ، ايجاب مي كند كه درحوزه برنامه ريزي ملي در جمهوري اسلامي ايران نيز به اين مهم توجه ويژه اي را مبذول داشت . بي توجهي به اين مقوله مي تواند بسياري از برنام ههاي كشور را در حوزه هاي اقتصادي ، تجاري وحتي امنيتي با بحران مواجه كند. نگارنده وظيفه خود مي داند از مساعدت هاي كم يته ملي توسعه پايدار، پژوهشكده مطالعات راهبردي و همكاران خويش در دفترآموزش زيست محيطي سازمان حفاظت محيط زيست به ويژه جناب آقاي مهندس اردوان زرنديان در خلال تهيه اين مطلب به نهايت تشكر و تقدير نمايد.