مديريت اكو سيستم هاي مناطق خشك و بياباني با رويكرد مديريت تلفيقي منابع محيطي( مطالعه موردي: بيابانهاي استان خراسان)  Fulltext 

[ محمدتقي كاشكي ] - عضو هيئت علمي مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي خراسان
[ محمد خسروشاهي ] - عضو هيئت علمي موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع كشور

خلاصه مقاله:

بيابانهاي واقعي به عنوان يكي از مهم ترين زيستبومهاي طبيعي زيست كره، 7/5 درصد از سطح خشكيهاي كره زمين را اشغال نمودهاند ( UNDP ،1997) شكلگيري تمدن هاي مختلف بشري در حاشيه مناطق بياباني، ناپايداري هـايي را بـر ايـن زيستبوم شكننده تحميل نموده است . فرآيند بياباني شدن و تشديد شرايط بياباني در واقع زائيده فعاليـت هـاي غيراصـولي و بهرهبرداري غيرمجاز و بي رويه از سرزمينهاي مناطق خشك است كه در حال حاضـر بـه معظلـي ج هـاني بـدل شـده اسـت . بنابراين رجعت به شرايط باثبات، مستلزم شناخت علل و عوامل پيدايش شرايط بياباني و تفكيك محدوده بيابانهـاي طبيعـي از بيابانهاي ساخته دست بشر است . بر اين بنيان، تعيين قلمرو بيابانهاي واقعي نيازمنـد دسـتيابي بـه اطلاعـاتي از پارامترهـاي محيطي است كه اثرات متقابل آنها مشتركا ً در پيدايش و شكلگيري محـيط هـاي بيابـاني تـأثير گذارنـد . از ايـن روي طـي بررسي انجام شده در فاصله سالهاي 1378-1382 ، آن دسته از علوم زمين را كه به طور مـستقيم يـا غير مـستقيم در پيـدايش شرايط بياباني سهيم بودهاند، شناسائي و با استناد به معيارهاي معرفي شده براي هر محور مطالعاتي، مميزهاي اصلي تفكيـك قلمرو بيابانهاي واقعي استان تعيين و نقشه هاي مربوطه ترسيم گرديدند . مهمتـرين زمينـه هـاي اطلاعـاتي مـورد نظـر در ايـن بررسي به ترتيب عبارت بودند از : زمينشناسي، ژئومورفولوژي، اقليم شناسي، خاك شناسي، پوشـش گيـاهي و هيـدرولوژي آبهاي سطحي و زيرزميني . بررسي انتزاعي عوامل ششگانه ( زمينشناسي، ژئومورفولوژي، اقليم، خـاك شناسـي، پوشـش گياهي و هيدرولوژي ) دخيل در ايجاد شرايط بياباني، بيان گر آن است كه بيشترين مساحت مناطق بياباني استان بـا سـطحي معادل 22100112 هكتار مربوط به عامل اقليم است و كمترين آن در مرحله نخست متعلق به عامل هيـدرولوژي 2407955) هكتار ) و بعد از آن عامل ژئومورفولوژي 3551050) هكتار ) ميباشد . مجموع سطوح تحت پوشش عوامل شش گانه اعم از سطوح مشترك و غيرمشترك معادل 24520687/5 هكتار است كه اين مقدار 82/79 درصـ د از مـساحت كـل اسـتان را در برميگيرد . تلفيق نها يي لايه هاي بياباني ( به استثناي لايه هيدرولوژي ) بيانگر آن است كه ميزان هم پوشاني حاصل از لايهها، عمدتًا متأثر از لايه ژ ئومورفولوژي است و در واقع رخسارههاي ژئومورفولوژيكي تعيـين كننـده حـد و مـرز و قلمـرو واقعـي مناطق بياباني هستند كه در محدوده ياد شده منابع زيستي با محدوديت هاي مختلف محيطي در شـرايط حـاد روبـ هرو بـوده و امكان توسعه فرآيندهاي زيستي به شدت محدود مي گردد . قلمرو ياد شده همان بيابانهاي واقعي يا سخت است كه وسـعتي برابر 1418450 هكتار 4/79) درصد ) از مساحت كل استان را در بر مي گيرد و سطح آن بر سطح كويرها، دقهـا، بدلنـدها و ماسهزارها منطبق است . اختلاف سطوح مشترك و غير مشترك با سطح بيابانهاي واقعي اسـتان رقمـي معـادل 23102237/5
هكتار است كه اين مقدار 78 درص د از مساحت كل استان را در بر مي گيرد و به عنوان منطقه انتقالي ( گذر ) شناخته ميشـود كه از آن به عنوان منطقه نيمهبياباني تعبير ميشود .

قلمرو، بيابان واقعي، عوامل محيطي، استان خراسان