نقش و جايگاه تراكم ساختماني در توسعه شهري  Fulltext 

[ محمدمهدي عزيزي ] - دانشيار گروه شهرسازي دانشگاه تهران

خلاصه مقاله:

علي رغم گذشت حدود چهار دهه از شكل گيري مباحث شهرسازي و توسعه شهري معاصر در ايران، هنوز جهت گيري سياستهاي شهرسازي و توسعه شهري از كاستي هاي فراوان رنج برده و اصول و معيارهاي آن مورد غفلت قرارگرفته است . برداشت و بكارگيري نادرست اصول، معيارها، شاخصها و ابزار توسعه شهري منجر به مسائل پيچيده فضايي – كالبدي شده است. تراكم ساختماني از جمله مباحث مهم شهرسازي و توسعه شهري است كه جامعه شهري ايران را در سالهاي اخير به شدت تحت تاثير قرارداده است . در حالي كه تراكم ساختماني صرفا به عنوان يك ابزار در سياستهاي شهرسازي و طرحهاي توسعه شهري مطرح است، به عنوان يك هدف و موضوع صرفا اقتصادي به آن نگريسته شده است . برخورد انتزاعي به اين ابزار، تبعات منفي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي، كالبدي، زيست محيطي و حتي سياسي – مديريتي را همراه داشته است. آثار و تبعات ناشي از تصميم درخصوص تراكم ساختماني در دو مقياس ملي و محلي قابل بررسي است . در مقياس ملي، چنانچه هرگونه تصميم در رابطه با تراكم ساختماني بصورت كلان اتخاذ شود، اثرات عميق نظير موارد فوق الذكر برجاي مي گذارد . مورد شهر تهران مثالي از اينگونه تصميم گيريها است كه از تراكم به عنوان صرفا يك ابزار اقتصادي براي تامين درآمد شهرداري استفاده گرديد . در مقياس محلي نيز اثرات تصميم در مورد تراكم ساختماني قابل تامي است . هرگونه تغيير در وضعيت تراكم ساختماني اثرات محسوس و كوتاه مدت برجامعه و كالبد محيط مسكوني برجاي مي گذارد . عوارض اجتماعي، فرهنگي و زيست محيطي تصميمات تراكم در مقياس محلي، كيفيت زندگي ساكنين را تحت الشعاع قرارمي دهد كه ايمني ساختمانها، دسترسي، اشراف، سايه اندازي، سد معبرها و ساير مزاحمتها از آن جمله اند. پديده ‘‘فروش تراكم ’’ يا فروش تراكم مازاد ساختماني از بعد نظري مي تواند داراي نقاط مثبت و منفي باشد . نكات مثبت اين پديده را مي توان در تحقق نظريه شهر عمودي، شهر فشرده، توجيه اقتصادي در تامين زيرساختها و تجهيزات شهري، حفظ اراضي كشاورزي، افز ايش توليد مسكن و كسب درآمد براي شهرداري دانست . در مقابل، عوارض چنين پديده اي نيز قابل تامل هستند كه از آن جمله مي توان برهم زدن نظام تراكم جمعيتي شهر، برهم زدن سازمان فضايي و استخوانبندي شهر، نابودي باغات و فضاهاي سبز به عنوان منابع تنفسي شهر در نتيجه بورس بازي و سوداگري زمين و مسكن و نيز تشديد مسائل اجتماعي و
فرهنگي ساكنين محلات و واحدهاي همسايگي را برشمرد. مسائل و چالشهاي ناشي از تصميمات انتزاعي درخصوص تراكم ساختماني در سالهاي اخير، نشان از اهميت و جايگاه ويژه مسائل
شهرها و سياستهاي توسعه شهري است . تراكم ساختماني يك ابزار شهرسازي براي مشاركت در خلق محيط مطلوب شهري است كه مي بايد در راستاي اصول و معيارهاي فوق الذكر به آن پرداخته شود . ضروريست تمام عوامل موثر بر آن همراه با پيش بيني تبعات حاصل از تصميمات در مقياس ملي و محلي مورد توجه قرارگيرد . در غير اينصورت، هريك از ساير مسائل شهري نيز مي
تواند در آينده بحران، تنش و چالش تراكم را تجربه كنند.