نقش خاك در آمايش سرزمين

[ بتول كرباسي ] -

خلاصه مقاله:

آمايش سرزمين عبارت از" تنظيم رابطه بين انسان ، سرزمين و فعاليتهاي انسان در سرزمين به منظور بهره برداري درخور و پايدار از جميع امكانات انساني و فضايي سرزمين در جهت بهبود وضعيت مادي و معنوي اجتماع در طول زمان" است.
به عبارت ساده تر انسان با يد آن استفاده ا ي را از سرزم ين به عمل آورد كه ويژگي ها ي طبيعي (اكولوژيكي) سرزمين اقتضا مي نمايد و سپس ا ين و يژگي ها را با نيازهاي اقتصاد ي و اجتماعي خود وفق دهد . آمايش سرزمين يافتن مناسب تر ين مكان در راستا ي انواع توسعه انسان است هنگامي كه مكان انواع توسعه و يا استفاده ممكن مشخص گرد يد به آراسته نمودن آنها اقدام مي نما يد. آما يش سرزمين بهترين ، ارزان تر ين و موثرتر ين راه جهت انجام توسعه پا يدار و حل مشكلات تخر يب مح يط ز يست ، بازده ي اقتصاد ي و رفاه اجتماعي است . آما يش سرزمين به طور كلي شامل سه مرحله است : ۱- تهيه طرح پا يه آما يش سرزمين ، ۲- ته يه طرح آما يش مناطق و ۳- ته يه برنامه ها ي توسعه مناطق . وقت گ يرترين و مشكلتر ين مرحله آما يش سرزم ين ، مرحله دوم آن است كه طي آن توانها ي بالقوه و بالفعل سرزمين در مناطق بايد تعيين گردند. در آما يش سرزم ين عوامل متعدد طب يعي و اجت ماعي با يستي در نظر گرفته شوند كه مهمتر ين عنصر منابع طبيعي خاك مي باشد . مطالعه خصوص يات خاك ، پا يه هر نوع پروژه آما يش سرزم ين است .خاك در تع يين كاربر ي زم ين (صنعتي، كشاورز ي و شهر ي) بسيار حائز اهميت است .اطلاعات خاك در مورد آما يش سرزم ين باعث مي شود هم در وقت و هم در هزينه صرفه جويي شود و به ما كمك مي كند كه با اطمينان در مورد نحوه كاربري سرزمين تصميم گيري نماييم. جهت مد يريت خاك و حفاظت از آن در آما يش سرزمين شهر ي، به اطلاعاتي در خصوص خواص خاك و موارد موثر بر تخريب خاك مورد ن ياز است . هدف از آم ايش سرزم ين در شهرها ا ين است كه ساختمان ساز ي در آنها تابع قوان ين و مقررات ي گردد كه كمتر ين تخريب را در بر داشته باشد . در واقع از خاكها ي ارزشمند و حساس با يستي حفاظت نمود و تخر ي ب خاكها ي سطح ي را به حداقل رساند. براساس اصول توسعه پا يدار خاك نبا يستي به گونه ا ي اس تفاده گردد كه در آ ينده غ ير قابل استفاده باشد . بنابراين بررس ي خاك يك فاكتور مهم در آمايش سرزمين مي باشد.
در خصوص آما يش سرزم ين كشاورز ي نيز نياز به بررسي خصوصيات فيزيكي، شيميايي، مورفولوژ ي و هيدرولوژي خاك مي باشد . پارامترهايي كه بايد در لايه هاي سطحي خاك بررسي شوند عبارتند از : CEC ، pH :نسبت كلسيم به من ي زيم، بافت، نفوذپذ يري، ، مقدار آب قابل استفاده و مقدار مواد آلي مي باشد
يكي از عوامل مهم كه با يستي مورد بررسي قرار گيرد تخليه مواد آلي از خاك است كه هر چه ميزان آن كمتر باشد از تخريب و تجز يه خاك جلوگ يري م ي شود . در واقع جهت آما يش سرزم ين كشاورز ي ن ياز به اطلاعات زير مي باشد:
۱-خصوصيات ذاتي خاك (خواص فيزيكي، شيميايي و بيولوژيكي خاك)
۲-خصوصيات يا جنبه هاي محيطي مانند اقليم، توپوگرافي و پوشش گياهي (هر گياه اقليم خاصي را نياز دارد)
۳- جنبه هاي اقتصادي- اجتماعي
اين سه بخش قسمت اول آمايش سرزمين كشاورزي است و در بخش بعدي بايستي نيازهاي گياهان نيز در نظر گرفته شوند.
خاك، مجموعه مواد طبيعي بررو ي پوسته خارجي زمين است كه دارا ي موجودات زنده مي باشد و قادر به نگهداري گي اه است و داراي خواص و مشخصات ي است كه تحت تاث ير عوامل تشك يل د هنده خاك به وجود آمده است . براي پي بردن به خصوصيات ذاتي خاك بايستي Soil surveying انجام گردد. در كشورهاي پبشرفته منظور از Soil surveying آمايش سرزمين يعني برنامه ريزي نمودن براي اراضي مي باشد اما هدف از Soil surveyingدر كشورهاي جهان سوم يافتن اراضي بيشتر است.
Soil surveying در ايران از سال ۱۳۳۱ آغاز شده است كه علت آن نيز پروژه هاي عمراني در رابطه با آب ي اري (سد ساز ي، زهكشي، تسطيح اراضي) بوده است . اين نقشه ها به دل يل محدود بودن هدف و استفاده از سيستم طبقه بند ي قد يم آمريكا بسيار ابتدايي بوده و كاربري آن نيز محدود مي باشد. با وجود اين كه از سال ۱۳۵۱ تهيه نقشه خاك بر اساس سيستم جديد Soil Taxonomy بوده است ول يكن اطلاعات موجود در نقشه ها بس يار محدود بوده و تنها برا ي اهداف خاصي مانند طبقه بند ي اراضي براي آبياري مي توان از آنها استفاده نمود. اين در حالي است كه نقشه خاك مهمترين فاكتور در آمايش سرزمين است. براي تهيه نقشه خاك ابتدا از پروف يل خاك نمونه بردار ي شده و نمونه ها ي خاك آنال يز و نتا يج در بانك اطلاعات ي ذخيره م ي شوند . مهمتر ين فاكتورهايي كه در ته يه نقشه خاك بايستي در نظر گرفته شوند شكل خاك، ساختار زمين، آب و هوا، شيب و كاربري آن است و در اين راستا تنها اطلاعات حال حاضر خاك مد نظر نمي باشد بلكه تغ يير و تبد يل ها جهت شكل گيري و تحول خاك نيز با ي ستي در نظر گرفته شوند . اطلاعات ي كه م ي توانند برا ي ا ين هدف استفاده شوند شامل : نقشه ها ي زمين شناسي، كاربر ي زمين در حال و گذشته، اطلاعات ارزيابي خاك Landfill ،مكانهاي آلوده و ساير اطلاعات قابل استفاده ديگر مي باشد. ،