پهنه بندي پتانسيل سيل خيزي در حوضه اترك  Fulltext 

[ امين عليزاده ] - استاد دانشگاه فردوسي مشهد
[ غلامعلي كمالي ] - سازمان هواشناسي كشور
[ ابوالقاسم اكبري ] - سازمان جهاد كشاورزي خراسان

خلاصه مقاله:

هرچند تلفات ناشي از وقوع سيل در سطح جهان هر روز رو به افزايش است و علت اين امر را مي توان تا حد زيادي مربوط به فعاليت هاي انساني وعوامل ژئوفيزيكي دانست، اما برخي روندها وجود دارند كه باعث افزايش بيشتر زيان حاصله از سيل هاي ناگهاني (Flash Flood) مي گردند. سيل هاي ناگهاني مقوله اي است كه بايد آن را سواي سيل هاي رودخانه اي مورد نظر قرار داد. زيرا اين سيل ها غالبا سريع اتفاق افتاده وهمراه با زمين لغزه و جريان هاي گل و لاي مي باشند استفاده از مدل هاي با مقياس كلان در پيش بيني سيل هاي ناگهاني ناموفق بوده اند، زيرا اين مدل ها جهاني عمل مي كنند ولي سيل هاي ناگهاني در مقياس بسيار كوچك رخ مي دهند. سيل هاي ناگهاني بيشتر بستگي به دامنه فعاليت انسان دارند و براي مقابله با آنها بايد اولاً فعاليت هاي خود را با آن سازگار كنيم و ثانييا بر دانش خود جهت پيش آگاهي (Early Warning) بيافزائيم. براي اين منظور، شناخت كافي ازمناطقي كه با چنين خطرهايي روبرو هستند الزامي است. اجراي طرح پژوهشي پهنه بندي پتانسيل سيل خيزي درحوضه آبريز اترك نيز با همين هدف انجام شده است. زيرا حوضه اترك با وسعتي متجاوز از 2748000 هكتار يكي از حوضه هاي بزرگ و پر اهميت كشور بوده و از مناطقي است كه در سال هاي گذشته شاهد وقوع تعداد زيادي سيل ناگهاني بوده و منجر به تلفات جاني و مالي شديد شده است. بعنوان مثال مي توان به سيل هاي 16 ارديبهشت و 18 و 19 مرداد 180 و يا 21 مرداد 1381 اشاره كرد كه در منطقه گلستان و خراسان به وقوع پيوست . اجراي طرح پژوهشي پهنه بندي سيل خيزي حوضه اترك در سه قسمت انجام پذيرفته است. در بخش اول به مطالعات هيدرولوژي و برآورد سيلاب هاي ناگهاني در هر كدام از زير حوضه ها و محل اتصال شاخه ها پرداخته شده است. براي اين منظور از مدل نيمه پخشي HEC-Geo HMS در محيط GIS بهره گيري شده است. با اين مدل كه بصورت رقومي عمل مي كند طيف وسيعي از شرايط فيزيكي و جغرافيايي و عوامل مختلفي كه بصورت لايه هاي اطلاعات رقومي به آن داده مي شود لحاظ شده و روابط بارندگي- رواناب تحليل مي گردد. با استفاده از اين مدل مي توان به اطلاعات زير دست يافت:
- آيا منطقه در معرض خطر سيل ناگهاني مي باشد؟
- چه شدت باران و يا تداوم آن باعث ايجاد سيل مي گردد؟
- آب حاصله از رواناب به كجا جريان پيدا مي كند؟
- چه زماني براي پيش آگاهي در اختيار خواهد بود؟
- آيا مي توان زمان پيش آگاهي را افزايش داد؟
در بخش دوم مطالعات، با استفاده از نتايج فوق مناطق حساس به سيل در سه دامنه شديد، متوسط و كم مشخص و پهنه بندي شد ه اند. در اين قسمت ازمطالعات مناطقي كه با بالا آمدن سطح آب در معرض خطر قرار دارند، نيز مشخص شده است. در بخش سوم، كليه اطلاعات مربوط به روستاهايي كه در هر كدام از پهنه هاي آسيب پذير قرار مي گيرند، استخراج شده است. اين اطلاعات شامل جمعيت، تعداد خانوار، مرد، زن ، تعداد دام و وسعت اراضي كشور مي باشد. علاوه بر آن كليه تاسيسات و ابنيه هاي عمومي مانند پل ها و جاده هاي ارتباطي كه در معرض آسيب پذيري از سيل هاي ناگهاني مي باشند، نيز مطالعه و موقعيت آنها مشخص گرديده است. كليه اطلاعات در محيط GIS تهيه و با نرم افزار Arevield قابل بررسي و استنتاج مي باشد.