كاربرد مولفه زمان در سامانه هاي اطلاعات جغرافيايي براي ارزيابي و پايش سير قهقرايي عرصه هاي منابع طبيعي  Fulltext 

[ افشين پرتوي ] - مربي پژوهشي مركز تحقيقات حفاظت خاك و آبخيزداري كشور
[ عبدالرسول تلوري ] - دانشيار مركز تحقيقات حفاظت خاك و آبخيزداري كشور

خلاصه مقاله:

سير قهقرايي اراضي را مي توان با در نظر گرفتن عواملي كه نشان دهنده هدر رفت بالقوه و يا بالفعل حاصلخيزي اراضي باشد، مورد بررسي قرار داد . منظور از اراضي تمامي منابعي است كه با محصولات كشاورزي نظير : محصولات دامي، جنگلداري و غيره در ارتباط باشند . در قرن بيستم بررسي و تحقيق در مورد سير قهقرائي اراضي يكي از موضوعات اصلي محققين بود و با توجه به اهميت آن، ادامه اين روند در فرن بيست ويكم نيز پيش بيني گرديده استـ [.6] برآوردهاي انجام شده حاكي از آنست كه نزديك به چهار ميليارد هكتار از اراضي و يا 75 درصد از سطح خاكي كره زمين تحت تاثير عوامل مختلف و به شكلهاي گوناگون روند قهقرائي شدن را طي مي كنند و بيش از 15 درصد از جمعيت كره زمين متاثر از اين پديده مي باشند . پيش بيني مي شود [2] ، در صورت عدم بكارگيري روشهاي مناسب و موثر در Eswaran et al.( 2001) ، كنترل آن، اين وضعيت بدتر نيز شود . براي كنترل اين روند، سه مرحله پيشنهاد نموده كه شامل : تشخيص و
ارزيابي، پايش، و اجراي فن آوريهاي مناسب مي باشد . با توسعه علوم كامپيوتر و همچنين پيشرفت در زمينه مديريت بانكهاي اطلاعاتي، ظرفيت استخراج اطلاعات از بانكهاي اطلاعاتي بطور مستمر افزايش يافته و همچنان ادامه دارد [.5] طراحي صحيح يك بانك اطلاعاتي در ارتباط باسير قهقرائي اراضي ما را قادر به ذخيره، بازيابي، مديريت، پردازش و نمايش اطلاعات مربوط به روند قهقرائي اراضي خواهد ساخت . بنابراين امكان پاسخگوئي به نيازهاي اطلاعاتي محدوده وسيعتري از استفاده كنندگان فراهم مي شود . روند و شدت قهقرائي شدن در زمان و مكان هاي مختلف تغيير مي كند . از اينرو دسترسي به داده ها و مقادير مربوط به آن و همچنين چگونگي توزيع مكاني اين روند در طول زمان، براي تصميم گيري جهت انتخاب روشهاي مناسب ضروري مي باشد .
با توسعه فن آوريها در زمينه سيستمهاي اطلاعاتي، روند طراحي و ذخيره داده ها نيز پيشرفت نمود . اين روند با طراحي بانكهاي اطلاعاتي مكاني كه تنها قادر به ذخيره داده هاي مكاني بودند آغاز
گرديد . ادامه پيشرفت در طراحي اين مدلهاباعث شد تا علاوه بر ذخيره داده هاي جاري، داده هاي مربوط به دوره هاي قبل نيز بطور جداگانه ذخيره گردند . در حال حاضر اين روند امكاناتي را فراهم ساخته تا با طراحي مدلهاي جديد بتوان علاوه بر حفظ و ايجاد روابط بين داده هاي جغرافيائي، چگونگي تغييرات آنها در دوره هاي زماني مختلف را مورد بررسي و پايش قرار داد [.3] سامانه هاي اطلاعاتي قادر به ذخيره داده با حفظ خصوصيات زماني و مكاني ( مدل بانك اطلاعات مكاني - زماني (Spatio-temporal database model بوده و در پايش محيط زيست، مسائل كشاورزي، مديريت جنگل، تحقيق و توسعه، توليد نقشه، حمل و نقل و موارد بسيار از آنها استفاده مي شود [3] ، [5] و [.8]هر تغيير در دنياي واقعي سبب تغيير در يك عارضه يا شي (Object)
، نابود شدن آن و يا توليد عارضه اي جديد مي گردد . طراحي مدل بانك اطلاعاتي مكاني - زماني مورد نظر، بر اساس روش شي گرا (Object oriented) بوده و متكي بر مدل كردن تغييرات
عوارض با نسخه دار كردن خصوصيات آن ( اضافه كردن خصوصيات تغيير يافته به خصوصيات اصلي با ثبت پارامترهاي زماني موردنياز و مقادير جديد آن در طول زمان) (Attribute versioning) است [.9] Raza (2000) ، تغييرات در عوارض را به دو دسته طبقه بندي نموده : تغييرات اساسي (Essential changes) و تغييرات غير اساسي ).Non-essential change) تغييرات اساسي،تغييراتي هستند كه با ايجاد تغيير در خصوصيات اصلي عارضه، سبب بوجود آمدن يك عارضه و يا شي (Object) جديد با مشخصه هاي تازه مي گردند . در صورتيكه تغييرات غير اساسي با ايجاد تغيير در خصوصيات فرعي و با اهميت كمتر، تنها باعث بوجود آمدن يك حالت و يا شكلي جديد از عارضه قبلي مي شوند . نتايج اين تغييرات، به تنهائي و يا بطور
توام در ژئومتري، توپولوژي و يا خصوصيات (Attributes) عوارض بروز مي كند . هدف از ارائه اين مقاله نشان دادن توانائي هاي كاربرد مولفه زمان در سامانه هاي اطلاعاتي براي ارزيابي و پايش سير قهقرائي منابع طبيعي مي باشد . كه با توجه به خلاصه اي از ويژگيهاي اين مولفه كه به آن اشاره شده، نحوه بهره گيري از آن در پايش و ارزيابي روند سير قهقرائي منابع طبيعي با ذكر يك مثال فرضي مورد بررسي قرار گرفته است .