رابطه بين فرسايش خندقي و خصوصيات حوضه و خاك در تپه هاي لسي شمال گرگان

[ غلامرضا شاهيني ] - مربي پژوهشي بخش تحقيقات آبخيزداري
[ اميرحسين چرخابي ] - استاديار پژوهشي مركز تحقيقات حفاظت خاك و آبخيزداري

خلاصه مقاله:

فرسايش خندقي يكي از انواع فرسايش آبي است كه در اغلب لس هاي استان گلستان به چشم مي خورد . با توجه به نوع لس ها و شرايط اقليمي حاكم بر آنها تفاوتهايي در نحوه شكل گيري و توسعه خندقها وجود دارد بطوريكه ما در لس هاي غرب استان به ندرت با پديده خندقي شدن مواجه هستيم در صورتيكه در اراضي لسي شمال كه از تپه هاي لسي اطراف درياچه آلاگل شروع مي شود تا نواحي شمال شرق و شرق ( منطقه مراوه تپه ) اين نوع فرسايش با گستردگي بيشتري وجود دارد . بعلت ايجاد حجم قابل توجهي رسوب توسط فرسايش خندقي و پر شدن مخازن سدها و كانالهاي آبياري و استخرهاي پرورش ماهي وبطوركلي ازدسترس خارج شدن اراضي لسي با حاصلخيزي خوب، كنترل فرسايش خندقي بعنوان يكي از پروژه هاي مهم حفاظت خاك در استان بشمار مي رود [.1] در رابطه با تاثير نوع خاك ايوانس (1993) ، بر اساس مطالعات ميداني خود در انگلستان دريافت كه سهم فرسايش خندقي در خاكهايي با بافت سنگين بيشتر است . در خاكهاي عمدتا سيلتي، لومي درشت و شني بيشتر فرسايش شياري غالب است . [3] پواسن و همكاران (1998) ، دريافتند كه در مناطق داراي مقادير بالاي قطعات سنگي بر روي سطح خاك فرسايش آبكندي غالب است . در مركز بلژيك حجم فرسايش خندقي در خاكهاي همگن و فاقد لايه سخت در اعماق خاك 4 تا 5 برابر فرسايش خندقي در خاكهاي غير همگن بوده است [.4] ( شهريور، (1376 ، در زير حوضه آبخيز سوق واقع در شهرستان دهدشت استان كهكيلويه و بوبراحمد فرسايش خنـدقي را مورد بررسي قرار دادند و اعلام نمودند اين نوع فرسايش بطور عمده در اراضـي زراعـي متـشكل از رسـوبات جديـد و قديم كواترنر و در شيب كلي 0 تا 60 درصد متمركز شده است . در اين بررسي عوامل متعددي مورد نظر قرار گرفـت از جمله اين عوامل مي توان نوع سازند ، ميزان رس ، ميزان ماسه و ميـزان سـيلت ، تـراكم پو شـش گيـاهي، ميـزان امـلاح محلول موجود در خاك ، مساحت حوضه آبخيز خندق ، شيب كف خندق و شيب حوضـه آبخيزخنـدق را نـام بـرد ايـن عوامل برروي 64 خندق مورد بررسي قرار گرفت و بصورت رگرسيون چند متغيره مـورد تجزيـه و تحليـل آمـاري قـرار گرفت كه براساس نتايج بدست آمده دو عامل بيشتري ن تاثير را در ايجـاد فرسـايش خنـدقي داشـتند : يكـي مـساحت حوضه آبخيز خندق و ديگري درصد ميزان املاح محلول در خاك بوده است [2].